ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ

ਡਾ. ਸੁਖਰਾਜ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
78886 – 84597
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਚਾਹੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਝੱਟ ਇੱਕ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਹਰੇ ਭਰੇ ਖੇਤ, ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਦਰਖਤ ਅਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਵੀ, ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦਰਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਤੇ ਠੰਢਾ ਤਾਪਮਾਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਜਾਮਣਾਂ, ਡੇਕਾਂ, ਟਾਹਲੀਆਂ, ਫਲਾਹੀਆਂ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮਾਂ, ਅੰਬ, ਅਮਰੂਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚ ਗਏ। ਮੋਟਰਾਂ ’ਤੇ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ’ਤੇ ਹੁਣ ਨਾ ਟਾਹਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਪਿੱਪਲ਼, ਬੋਹੜ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੇਲਾ ਜਦੋਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਜਾਣਾ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਖੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਦੁਪਹਿਰਾ ਮੋਟਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕੱਟਣਾ। ਲੂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪੱਗ ਗਿੱਲੀ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਲੈਣੀ। ਬਜੁਰਗ ਦੁਪਹਿਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰਖਤ ਥੱਲੇ ਤਾਸ਼ ਖੇਡ ਕੇ ਟਪਾਉਂਦੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਬੱਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਵੀ ਨਾਨਕੇ ਜਾਈਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾ ਉਹ ਬੋਹੜ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਮੋਟਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਅੰਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਮਾਰ ਤੋੜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ।
1965-66 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਹਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਫਸਲ ਬੀਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫਸਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦ ਮੰਗਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਡੀ ਏ ਪੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਫਸਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਝੋਨਾ ਵੀ ਬੀਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਝੋਨੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਵੀ ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਵੱਲ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਝੋਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦੀ ਨਦੀਨ ਤੇ ਕਦੀ ਉੱਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਜ਼ਹਿਰ ਭਾਵੇਂ ਬੇਲੋੜੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਣ ਲੱਗਾ।
ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਝੋਨੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਾਲਾਂ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਝੋਨੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫਸਲ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ’ਤੇ ਝੋਨਾ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੋਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਫਸਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਸਰਕਾਰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ’ਤੇ ਖਰੀਦ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਫਸਲਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੱਗੀਆਂ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੌਲ ਉਤਪਾਦਕ ਸੂਬਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ “ਅੰਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ” (Rice Bowl) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਤਰ ਵੀ ਸੁਧਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਵਾਇਤੀ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਛੱਡ ਟਰੈਕਟਰ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖਰੀਦਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਲਿਮਟਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੀ ਸਹੀ, ਤੇ ਸਰਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕੰਬਾਈਨਾਂ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ। ਪੈਸਾ ਚੰਗਾ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਠੇਕੇ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗ ਗਏ। ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਠੇਕੇ ਲੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਠੇਕਾ ਅਡਵਾਂਸ ਦੇਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਲਿਮਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਠੇਕੇ ਵਧੀਆ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪ ਖੇਤੀ ਛੱਡ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੱਸ ਫਿਰ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਲਈ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਇੰਚ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਫਿਰ ਬੰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਰਾ ਪੈਂਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਛਾਵੇਂ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵੀ ਬੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਬੈਠ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ। ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਤੋਰੀਆਂ, ਕੱਦੂ ਅਤੇ ਘੀਆ ਦੀ ਵੇਲਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ।
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਲਗਾ। ਕੱਚੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੱਕੀਆਂ ਕੋਠਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਰਬਲ ਲੱਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਵੀਂਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿਗਦੇ ਪੱਤੇ ਚੰਗੇ ਨਾ ਲਗਦੇ ਤੇ ਬੱਸ ਫਿਰ ਇਹ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਗਏ। ਬੇਸ਼ਕ ਵੱਡੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਜਾਵਟੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗਮਲਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਪਰ ਇਹ ਛਾਂ ਨਾ ਦਿੰਦੇ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਜਰੀ ਸੀਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਬਣ ਹੀ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਪਿੰਡ ਵੀ ਹੁਣ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਘੱਟ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਰਮੀ ਵੱਧ ਲਗਦੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਏ ਸੀ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਪਰ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤੇ ਹੁਣ ਘਰ ਘਰ ਏ ਸੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਏ ਸੀ ਬੇਸ਼ਕ ਕਮਰਾ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਗਰਮ ਹਵਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨਡਾਇਔਕਸਾਈਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਗਰੀਨ ਹਾਊਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਦੀ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਰਾਜ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਲੋਂ ਠੰਢਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ ਤਕ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤਕ ਦੀ ਗਰਮੀ ਬੇਹੱਦ ਹੁੰਮਸ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗੜੇਗੀ। ਕੈਮੀਕਲ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਛ ਰਿਹਾ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਬਚੇ ਵੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਉੱਥੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ। ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਮਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੇ ਪਹਾੜ ਖੁਰਨ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਹਰ ਵਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਦੀ (ਜਾਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ) ਅੱਗ ਹਰੇ ਭਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਵਿਹੀਣ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਸਿਰਫ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਰੁੱਖ ਲਾ ਕੇ ਖਾਨਾ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਉੱਪਰੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਰੇਤਾ ਬਜਰੀ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਮਾਈਨਿੰਗ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਲੈਂਡ ਪ੍ਰੀਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਹੈ, ਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਣ ਖਾਤਰ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਕਦੀ ਪਸ਼ੂਧਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅਮੁੱਲ ਅਤੇ ਵੇਰਕਾ ਦਾ ਪੈਕਟ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਧਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ’ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇਗਾ।